وبلاگ اختصاصی علی محمد بابایی جوزقانی

از احادیث و روایات متعدد، به‌دست می‌آید که انجام مراسم حج برای نخستین‌بار از سوی آدم(ع) واقع گردید، و حج او، پس از پذیرفته شدن توبه‌اش بود، و او در ماه ذی‌الحجه، این عمل عبادی را به‌جای آورد.^(۱)

هم‌چنین در زمان ابراهیم(ع) و فرزندش اسماعیل(ع)، که آن‌دو به ‌امر پروردگار متعال، خانه خدا را تجدید بنا نموده بودند، در ایام ذی‌الحجه مراسم حج را به‌جای آوردند،^(۲) و این سنت الهی در میان اولاد و احفاد اسماعیل(ع) تا صدها سال برقرار بود، تا این‌که مردم جزیره العرب، به‌تدریج به ‌کفر و شرک روی آوردند، و خانه خدا را بتکده خویش قرار دادند، ولی مراسم حج را به‌خاطر افتخار و مزیت خویش نگاه داشتند.

آنان به‌دلایل شخصی و عدم شکیبایی در سه‌ماه حرام متوالی، یعنی ذی‌القعده، ذی‌الحجه، و محرم، برای قتل و غارت و تجاوز به‌یک‌دیگر،^(۳) یا به‌انگیزه اقلیمی و اوضاع جوی، جهت نگاه داشتن ایام حج در یک مقطع خاص، از سال شمسی^(۴) اقدام به ‌جابه‌جایی ماه‌های حرام کردند، و قرآن مجید با اشاره به‌کردار آنان، عمل‌شان‌ را مورد نکوهش و سرزنش قرار داد.
در قرآن کریم، در این باره آمده است: «اِنّمَا النَّسیی زیادَه ُفی الکفرِ یضَّلُ به‌اِلذّینَ کفَرُوا یحِلُونَهُ عاماً وَ یحَّرِمُونَهُ عاماً، لِیوطِئُوا عِدََّهَ ما حَرَّمَ اللهُ فَیحِلُوا ما حَرَّمَ اللهُ زُینَ لَهُم سُوُء اَعمالِهِم، (ترجمه: همانا فراموشی در کفر عصر جاهلیت بسیار بود که بدان جهت گمراه می‌شدند، آنانی که کفر ورزیده بودند به‌طوری‌که ماه حرام را در یک‌سال حلال، و در سالی دیگر حرام می‌شمردند، تا پایمال کنند شمار آن‌چه را که خداوند متعال حرام کرده است، پس حلال می‌شمردند آن ماه‌هایی را که خداوند حرام کرده بود، بدین ترتیب کردار زشت‌شان بر آنان آراسته می‌گردید)».^(۵)

به‌هر روی، عرب‌های جزیره‌ العرب برای گریز از حرمت ماه‌های حرام، ترفندهای گوناگونی به‌کار بستند، آنان بنابر قولی، ماه‌هایی ذی‌القعده و ذی‌الحجه را ماه‌های حرام می‌شمردند، و سپس ماه محرم را حلال اعلام کرده، و ماه صفر را به‌جای آن حرام می‌شمردند، تا آن‌که، هم حرمت سه‌ماه را نگاه داشته، و هم به‌مدت یک‌ماه، فرصت جنگ و جدال و غارت داشته باشند.

بنابر قولی دیگر، آنان در هر دو‌سال، یک‌ماه را حرام می‌شمردند، و دوماه دیگر را حلال می‌دانستند، مثلاً دوسال پشت‌ سر هم، ماه ذی‌القعده، و دوسال پشت سر هم، ماه ذی‌الحجه، و دوسال متوالی، ماه محرم، را ماه حج قرار می‌دادند، و بقیه ماه‌ها را بر خود حلال می‌کردند، و بدین‌گونه ماه‌های حرام و ایام حج را دست‌خوش هواهای نفسانی خود قرار داده، و سنت الهی را تعطیل کردند.

با ظهور اسلام و آزادسازی مکه به‌دست توانای رسول خدا(ص)، از سنت‌شکنی عرب‌ها جلوگیری شد، و ماه حج و زیارت خانه خدا، به‌جای اصلی‌اش بازگشت.^(۶)

عرب‌های جزیره‌العرب در سال هشتم هجری، حج را در ذی‌القعده انجام دادند، اما در سال نهم و دهم هجری آن‌را در ماه ذی‌الحجه به‌جای آوردند، و در حجه الوداع، که رسول خدا(ص) در ذی‌الحجه سال دهم هجری به‌زیارت خانه خدا رفته بود، همان ماه را برای همیشه ماه انجام حج واجب قرار داد، و در ضمن خطبه‌ای فرمود: «همانا زمان به‌مانند هیاتی که خداوند در آفرینش زمین و آسمان به‌وجود آورد به‌جای اصلی‌اش بازمی‌گردد، به ‌این‌صورت که هرسال دوازده ماه دارد، و چهارماه از آن‌ها حرام است، که سه‌ماه متوالی ذی‌القعده، ذی‌الحجه، و محرم، و چهارمین ماه، رجب است، که میان جمادی‌الثانی و شعبان قرار گرفته است».^(۷) از آن‌زمان تاکنون، مراسم حج، همه ساله در ذی‌الحجه برگزار می‌گردد.

1. بحارالانوار (علامه مجلسی)، ج ۱۱، ص ۱۷۸؛ و ج ۹۸، ص ۱۸۹.
2. بحارالانوار (علامه مجلسی)، ج ۲۱، ص ۹۹؛ مجمع االبیان (فضل ابن‌ حسن طبرسی)، ج ۲-۱، ص ۳۹.
3. بحارالانوار (علامه مجلسی)، ج ۹، ص ۷۹.
4. بحارالانوار (علامه مجلسی)، ج ۵۳، ص ۳۹.
5. سوره ۹ توبه، آیه ۳۷.
6. بحارالانوار (علامه مجلسی)، ج ۵۳، ص ۳۹.
7. مجمع االبیان (فضل ابن‌ حسن طبرسی)، ج ۶-۵، ص ۴۵.